Davlat maktablarida keng qo‘llaniladigan doskada o‘quvchilarni so‘roq qilish ularning bilimini tekshirishning keng tarqalgan shakli hisoblanadi. 9-sinf o‘quvchilarining yoshi va psixologik xususiyatlari bilimlarni tekshirishning ushbu usulini o‘qish vaqtini unchalik katta sarflashni talab qilmaydigan samaraliroq bilan almashtirishga imkon beradi.
O‘rta maktabda ta'lim olib boriladigan o‘ziga xos sharoitlarga ko‘proq mos keladi.
Dastur bo‘yicha bilimlarni yakuniy hisobga olishning bunday shakli test - testga aylanadi.
Bunday shakldan foydalanish bilim va amaliy ko‘nikmalarni joriy hisobga olish tizimini butunlay yo‘q qilishni anglatmaydi. Aksincha, bunday testning roli yanada kuchayadi, chunki o‘qituvchi har safar talabalardan qaysi biri kredit olish kerakligini va kimga kerak emasligini hal qiladi, chunki joriy buxgalteriya hisobi talabalarning bilim va ko‘nikmalar darajasini to‘liq ochib beradi. .
Chizmachilik darslarining o‘ziga xosligi o‘qituvchiga sinfdagi har bir o‘quvchining muvaffaqiyati haqida yetarlicha to‘liq tasavvur yaratishga imkon beradi. Bunga so‘rovnomalar tizimi yordam beradi, unda yangi materialni tushuntirish jarayonida sinfga savollar beriladi. Undan so‘ng o‘qituvchining yangi ma’lumotlarni o‘zlashtirish kuchi va ongi haqidagi g‘oyalarini sezilarli darajada to‘ldiradigan plakat chizmasini o‘qish bo‘yicha sinfning frontal ishi boshlanadi. Keyinchalik mashqlarni bajarish va nihoyat, umuman mavzu bo‘yicha majburiy ish. Ushbu bosqichlarning barchasida o‘qituvchi o‘quvchilarning javoblari va amaliy ishlarini baholaydi, shu bilan birga baholarni, ya’ni joriy yutuqlar rekordi uchun ma’lumotlarni qo‘yadi.
Kim javobgarlikka tortilishi kerak? Shubhasiz, ushbu toifaga faqat turli sabablarga ko‘ra test bo‘limi mavzulari bo‘yicha sezilarli miqdordagi darslarni o‘tkazib yuborgan individual talabalar kiradi. Shuningdek, siz test bo‘limini o‘rganish davrida o‘zlarini yetarlicha isbotlay olmagan va taqdim etilgan ma’lumotlarni yomon tushungan zaif talabalarni, shuningdek, uzrli sabablarsiz uy vazifalarini va majburiy ishlarni bajarmagan beparvo talabalarni sinab ko‘rishingiz mumkin. Bunday talabalar soni odatda kam.
O‘qituvchi testga tayyorgarlik ko‘rishi kerak. Ko‘pincha tayyorgarlik, agar o‘qituvchi uni butun sinf uchun o‘tkazishni foydali deb hisoblasa, test bo‘limi uchun maxsus takrorlash darsini o‘tkazishni o‘z ichiga oladi. Keyin konsultatsiyalar tashkil etiladi, ularning jadvali ularni o‘tkazish sanalari va soatlari ko‘rsatilgan holda oldindan zalda joylashtiriladi. Bunday maslahatlashuvlar odatda darsdan tashqari o‘tkaziladi. Maslahatlashuvlar individual ravishda o‘tkaziladi. O‘qituvchi o‘quvchining ishini kuzatishlari va shu munosabat bilan qilingan eslatmalar asosida bilim va ko‘nikmalardagi eng zaif tomonlarini biladi. Shunga ko‘ra, konsultatsiya quriladi, uning maqsadi talabaning zarur bilimlarni olishiga to‘sqinlik qiladigan sabablarni aniqlash;
Bunday individual yondashuv konsultatsiyalarning tuzatish xarakteri bilan birgalikda kerakli natijani beradi va talabaga o‘ziga ishonch beradi.
Bir qator talabalar orasida ma’lum bir mavzu bo‘yicha bilim darajasi yetarli emasligi aniqlangan hollarda, o‘qituvchi zarur qo‘shimcha tushuntirishlar berishi mumkin bo‘lgan guruh maslahatini o‘tkazish tavsiya etiladi.
Sinovdan bir necha kun oldin siz darslik bo‘limlari va ishlab chiqilishi kerak bo‘lgan qo‘shimcha o‘quv va ma'lumotnoma adabiyotlarini ko‘rsatgan holda talabalar tayyorlashlari kerak bo‘lgan savollar ro‘yxatini ofisga joylashtirishingiz kerak.
Bunday eslatmada darslikdan test uchun chiqarilgan mashqlar ro‘yxati va majburiy ishlar sonini ko‘rsatish ham foydalidir.
Testning o‘zi uchun, yuqorida aytib o‘tilganidek, maxsus kartalar tayyorlanmoqda, ularda uchtadan ko‘p bo‘lmagan savolni kiritish tavsiya etiladi. Ushbu savollardan biri test bo‘limi materialining asosiy fikrlarini qamrab olgan holda batafsilroq bo‘lishi kerak. Ko‘pincha bu rasmni o‘qishdan iborat. Ba’zan u qandaydir grafik ishlarning bajarilishini o‘z ichiga olishi mumkin. Qolgan ikkita savol bo‘yicha o‘qituvchi 9-sinf darsligida berilgan “Savol va mashqlar” bo‘limlari matnlaridan foydalanishi mumkin. Zarurat bo‘lganda, bu savollarni o‘qituvchi bitta savolga berishni maqsadga muvofiq deb bilgan boshqa savollar bilan to‘ldirishi mumkin.
Sinov jarayonida kerakli qo‘llanmalar oldindan tayyorlanib, to‘ldirilishi kerak, masalan: mavzu bo‘yicha o‘quv plakatlari, ko‘rgazmali qo‘llanmalar va texnik tafsilotlar. Shunday qilib, topshiriqning savollaridan biri sifatida talabaga qismdagi ipning turini, diametrini va qadamini aniqlashni so‘rash mumkin, buning uchun unga qism bilan birga kerakli asboblar (metall o‘lchagich) berilishi kerak, kaliper va ip o‘lchagich).
O‘quv rejasiga ko‘ra, rasm chizish bo‘yicha maslahatlar va testlar uchun maxsus vaqt ajratilmaydi va o‘qituvchi ularni faqat darsdan keyin o‘tkazishi mumkin. Bu yerda shuni ham ta’kidlash kerakki, chizmachilik dasturining tushuntirish xatiga muvofiq, o‘qituvchiga talabalar tomonidan, masalan, fizika o‘qituvchisining buyrug‘i bilan chizilgan rasmlarni qabul qilish va baholash huquqi beriladi, bu ularni individual bajarishdan ozod qiladi.
Bundan tashqari, istisno hollarda, dastur doirasida bilim ko‘rsatgan talabalar ushbu sinf uchun kredit topshiriqlarini topshirgandan so‘ng darslardan ozod qilinishi mumkinligi ko‘rsatilgan. O‘z-o‘zidan ma'lumki, butun o‘quv yili uchun bilim va ko‘nikmalar miqdori bo‘yicha test o‘tkazish kursning barcha eng muhim mavzularini kerakli chuqurlik va puxtalik bilan qamrab olishi, shuningdek taqdim etilgan mavzu bo‘yicha aniq savollar bilan birga bo‘lishi kerak.
Yuqorida ta’kidlanganidek, maxsus chizmachilik kabineti va kurs bo‘yicha metodik ta’minotlarsiz chizmachilik darslarining samaradorligini ta’minlash mumkin emas. O‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishlarini orttirish, ulaming grafik bilimlami qiynalmasdan o‘zlashtirib, yuqori grafik madaniyatni egallashlari uchun chizmachilik o‘qituvchisining darsni to‘g‘ri tashkil qilishining ahamiyati juda katta. Shulami hisobga olgan holda biz quyida chizmachilik darslarini to‘g‘ri jihozlash va o‘qituvchining darsga tayyorlanishiga doir asosiy ko‘rsatmalarga to‘xtalib o‘tamiz.
Maktabda zamonaviy jihozlangan chizmachilik xonasi mavjudligi, bu katta boylik. 1970-yillarning oxiri va 80-yillarning boshlaridagi metodik adabiyotlarda chizmachilik kabinetlarini jihozlash bo‘yicha tavsiyalar yetarlicha batafsil yoritilgan. Shu yerda vaziyatni ham real baholashga to‘g‘ri keladi. Hozirgi kunda chizmachilik bo‘yicha umumta’lim maktablari va kasb-hunar kollejlardagi chizmachilik o‘qitishdagi o‘quv- metodik komplekslari yetishmasligi va ko‘pchiligi butunlay yaratilmaganligi, buning ustiga chizmachilik jihozlari va asboblarini faqat sirkul va chizg‘ichdan iborat deb tushunuvchi mutaxassis bo‘lmagan o‘qituvchilarga taqsimlanganligi fanni o‘rganishga bo‘lgan zaruriyat hissining pasayishiga olib kelmoqda. Shunga o‘xshash salbiy “an’ana” lar ko‘pchilik maktablarda hozirgacha chizmachilik kabinetlarining tashkil qilinmaganligi, hatto ayrimlarida mavjudlari ham yo‘qolib ketishiga olib keldi. Har qanday vaziyatda ham, xatto maxsus jihozlangan kabinet bo‘lmasa ham har bir darsni puxta tayyorlangan holda to‘laqonli o‘tilishiga erishish zarur.
Chizmachilik kabinetining minimal yuzasi 64,5 m2 dan kam bo‘lmasligi va unga preparatxona tutashgan bo‘lishi kerak.
O‘quvchilarning ish o‘rni derazaga nisbatan shunday joylashishi kerakki, bunda tabiiy yorug‘lik chap tomondan tushsin. Chizmachilik kabineti derazasi shimol, shimoliy-sharq yoki shimoliy-g‘arb tomonga qaragan bo‘lishi tavsiya qilinadi
Chizmachilik kabinetlari uchun maktab sharoitida ko‘pincha gorizontal qopqoqli plastik bilan qoplangan stol partalar qo‘llaniladi.
Bunday hollarda chizma taxtasi va reysshina bilan ishlash uchun qiya taglik o‘rnatish tavsiya qilinadi. (7-shakl).
Standart maktab partalaridan (8-shakl) tashqari ayrim maktab mebeli laboratoriyalar va amaliyotchilar tomonidan qopqog‘i ko‘tariladigan va ma’lum vaziyatlarda o‘rnatiladigan ikki o‘rinlik o‘quvchilar partalari va individual (yog‘ochdan va metalldan tayyorlangan) partalar taklif qilingan (9-,10-shakllar).
Bunday stollarning afzalligi ularning qulayligi va o‘quvchilarning alohida o‘tirishida. Buning ustiga bunday stollarning tuzilishi juda soda bo‘lib, duradgorlik ustaxonalarida tayyorlash ham mumkin. O‘quvchilar uchun chizma taxtalarida ishlashlariga qulay sharoit yaratishda ulaming o‘tirgan yoki tikka vaziyatlardagi holatlarining ahamiyati katta.
Chizma taxtasida ishlovchilarning kasallanish ko‘rsatgichlari 11-shaklda keltirilgan. (Ройтман И.А. Методика преподавания черчения. - М., 2000. с. 89). O‘quvchilaming ish o‘rni asbob va jihozlarning zarur minimumi bilan ta’minlanishi kerak. Bularga chizma gotovalniyasi, qalamlar to‘plami, ikkita uchburchaklik (burchaklari 45° va 90° hamda 30°, 60° va 90°), masshtabli chizg‘ich, transportir, izometriyada ellips chizish uchun trafaretlar, lekalo, o‘chirg‘ich, skripka yoki uni o‘rnini bosadigan yopishqoq lenta (skotch) kabilar kiradi. O‘quvchilarning diqqatini ikki xolga: chizma bajarish uchun qog‘oz va uchburchaklik tanlashga alohida qaratish kerak. Haqiqiy “vatman”, “yarim vatman” yoki oddiy “chizmachilik qog‘ozi” o‘quv chizmalariga mos keladi. O‘quvchilarga bir tomoni mayda g‘adir budir qog‘ozni sotib olmaslikni aytish kerak. Qog‘ozning bu navi o‘chirg‘ichga chidamsiz bo‘lib, uqalanib ketadi.
Sotuvdagi yog‘och va plastmassa uchburchaklardan plastmassa uchburchaklar o‘quvchilarga tavsiya qilinmaydi. Chunki plastmassa dielektrik materialligi sababli u qog‘ozga ishqalanishda sirtida o‘ziga chang tortish xususiyatiga ega bo‘lgan statik elektr tokini yig‘adi.
Natijada chizma ifloslanadi. Yog‘och uchburchakliklarni tekshirib ko‘rib sotib olish kerak. Bu kimgadir mayda-chuyda bo‘lib ko‘ringan tavsiyalar amalda kuzatilishicha, o‘quvchilarning ish sifatiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
12-shakl
O‘qituvchi sinf doskasini chizma bajarishga moslashtirish va ish o‘rnini tashkil qilinishiga alohida ahamiyat berishi kerak. Uning qismlarini 12-shaklda ko‘rsatilganidek qilib yuvilmaydigan bo‘yoq yoki temir chizg‘ichda chizib chiqish kerak. Bu shrift yozish, eskiz bajarish ketma- ketligi, detal izometrik proyeksiyasini bajarish kabilarini ko‘rsatishda qulay. O‘qituvchi uchun zarur barcha anjomlar: sinf chizg‘ichi, ikkita uchburchaklik, bo‘r bilan ishlashga sirkul, transportir, latta kabilar doskaga joylashtiriladi (9-shakl). Chizmachilik kabineti jihozlariga shuningdek shkaflar, stellajlar, o‘quv jadvallari saqlanadigan qutilar, devoriy gazetalar uchun vitrinalar ham kiradi. Chizmachilik kabinetlarida albatta mavzular bo‘yicha detallar to‘plamlari, elektrlashtirilgan stendlar, ma’lumotnomalar, jadvallar bo‘lishi zarur. Xona devorlariga chizma haqidagi sitata, alohida chiroyli jadvallar, maktab uchun nashr qilingan plakatlar komplektidan va o‘quvchilarning eng yaxshi ishlaridan namunalar joylashtiriladi. Kabinet devorlarini ortiqcha tasviriy vositalar bilan to‘ldirib tashlash ham maqsadga muvofiq emas. Bundan tashqari doimiy namoyish qilinadigan eskponatlarga o‘quvchilar ko‘nikib qoladilar va ularni qayta namoyish qilishda ularning diqqatini jalb qilishi qiyin. Shuning uchun bunday qo‘llanmalarni shkafda saqlab, dars mavzusi uchun zarur hollarda ularni namoyish qilish kerak.
Detallarning mavzuli to‘plamlari fikrlash, obrazli tasavvurlarni rivojlanishiga katta yordam ko‘rsatadi. Umuman puxta tayyorlangan o‘quv ko‘rgazmali va didaktik materiallar komplektlari mashg‘ulotlami to‘g‘ri tashkil qilinishi uchun juda katta ahamiyatga ega. O‘quv jarayonida ko‘rgazmali qo‘llanmalarining xarakteri va ahamiyati o‘quvchilarning yoshi, tayyorgarlik darajasi, hayotiy kuzatishlariga ko‘p bog‘liq.
Chizmachilikdan o‘quv ko‘rgazmali qo‘llanmalar quyidagi talablarga javob beradigan qilib tayyorlanishi kerak:
a) o‘qituvchining bayoni bilan birgalikda tushuntirilayotgan qonuniyat, qoida, yasash tartibi va hokazolarni tushunishni osonlashtirishi;
b) o‘quvchilarning ko‘rish xotirasi xususiyatlaridan tejamli foydalanish;
v) fanni o‘zlashtirsh uchun zarur bo‘lgan tasavvurlarining rivojlanishiga ko‘maklashish;
g) ob’ektiv to‘g‘ri tasvirlash uchun zarur bo‘lgan tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish;
d) chizmani o‘qish va chizish jarayoni uchun zarur bo‘lgan ob’ektning aniq xususiyatlarini uning mavhum chizmasiga asosan aniqlashga o‘rgatish (osonlashtirish).
O‘quv ko‘rgazmali qo‘llanmaning ikki xili (yassi qo‘llanmalar - chizma va shakllar, hajmiy qo‘llanmalar - model va detal namunalari)dan har birining oz‘ afzallik tomonlari bor.
O‘qituvchi butun dars davomida vaziyatni qo‘lda saqlashi va o‘quvchilar diqqatini jalb qilib turishi kerak. Busiz ta’limning pedagogik maqsadlariga erishish mumkin emas. Shuning uchun yuqorida aytilganidek, sinf doskasida doimiy mashq qilib borish o‘qituvchining og‘ir faoliyatidagi muvaffaqiyati garovidir.
Ish muvaffaqiyatini faqatgina yaxshi grafika va sinf doskasida tez chizma bajarishgina hal qilmaydi. O‘qituvchi darsga tayyorlanish jarayonida chizmaning sinf doskasida joylashishi, ko‘rinishi komponovkasini ham puxta o‘ylab olishi kerak. O‘quvchilarning murakkab detallar bo‘yicha grafik materiallarini yuzaki, rasman o‘zlashtirishlaridan saqlanish uchun sinf doskasida bajariladigan chizmalarini metodik jihatdan to‘g‘ri ketma-ketlikda, bosqichlar bo‘yicha bajarib borish kerak. Doskada ishlash metodikasini o‘quvchilarga ko‘rsatib borishning ahamiyati juda katta. Agar o‘qituvchi doskada chizma bajarish jarayonida gavdasi bilan doskani to‘sib, butun diqqatini chizma bajarishga qaratsa, sinf bilan aloqa uziladi, uni qayta tiklash uchun qo‘shimcha vaqt va o‘qituvchi mahorati talab qilinadi. Buning bilan o‘quvchilarda mavzudan chalg‘ib, dars jarayoniga nisbatan salbiy reaksiya yuzaga keladi.
Chizma bajarishda detal chiziqli o‘lchamlari proporsiyalarini saqlashga (taxminiy bo‘lsa ham) e’tibor qilish kerak. Chizmani og‘zaki tushuntirmasdan bajarish, uning ko‘p qismlarini o‘quvchilarga tushunarsiz bo‘lishiga sabab bo‘ladi. O‘qituvchi chizmachilik asboblaridan, ayniqsa chizg‘ichdan sinf doskasida ishlashning ratsional usullarini egallaganligining ahamiyati katta.
Asboblar bilan doskada ishlashga o‘rganishning dastlabki bosqichlarida iloji boricha ikkita (chizg‘ich va burchaklik) asbobdan birgalikda foydalanish tavsiya qilinadi. Sinf sirkulidan doskada foydalanish usullari alohida ahamiyatga ega. Ayrim o‘qituvchilarning chizma asbobisiz doskada ishlashi o‘quvchilarda chizma, eskiz va rasm o‘rtasidagi farqqa e’tibor qilmaslikka sabab bo‘lishi mumkin. Doskada biror texnik detal chizmasini bajarishda qat’iy metodika asosida ishlash kerak. Odatda chizmani asosiy ko‘rinishni chizishdan boshlab, buyum yoki jismlarining proyeksiyalari ketma-ket chizib boriladi. Ayrim hollarda chizmani ustdan ko‘rinish tasvirini bajarishdan ham boshlash mumkin. Bu ayniqsa silindrik, konussimon, ba’zan prizmatik yoki piramida sirtlar chizmasini bajarishga tegishlidir.
SAVOLLAR
1.Chizmachilik kabineti qanday jihozlanadi?
2.O‘quvchining ish o‘mi qanday jihozlanadi?
3. Chizmachilik qog‘ozi va uchburchakliklar qanday tanlanadi?
4. Chizmachilik kabinetida qanday o‘quv-ko‘rgazmali va didaktik materiallar bo‘lishi kerak?
5. O‘qituvchi sinf doskasida ishlashda qanday talablarga amal qilishi kerak?